Domates neden yıllarca zehirli sanıldı?

Bugün dünyanın en çok tüketilen sebzelerinden biri kabul edilen domatesin, tarihin uzun bir bölümünde 'zehirli meyve' olarak anılması kulağa tuhaf geliyor. Fakat bu yanlış inanışın arkasında hem botanik hem de dönemin yaşam koşullarıyla ilgili oldukça ilginç nedenler vardı.

Her şey Amerika kıtasında başladı

Domatesin anavatanı Güney Amerika. Yabani türleri Peru ve Ekvador çevresinde yetişiyordu. Aztekler ise domatesi günlük mutfaklarında kullanan ilk topluluklardan biriydi. Hatta bugün kullandığımız 'tomato' kelimesi de Aztek dilindeki 'tomatl' sözcüğünden geliyor.

16.yüzyılda İspanyol kaşifler domatesi Avrupa'ya taşıdı. Fakat yeni kıtadan gelen bu parlak kırmızı meyve beklenen ilgiyi görmedi. Tam tersine, büyük bir şüpheyle karşılandı.

Asıl korku: Aynı ailede ölümcül bitkiler vardı

Domatesin en büyük talihsizliği ait olduğu aileydi. Patates, biber ve patlıcan gibi sevilen ürünlerle aynı familyada yer alsa da bu grubun içinde oldukça tehlikeli bitkiler de bulunuyordu. Özellikle ölümcül güzelavrat otu (belladonna), banotu ve adamotu gibi türler Avrupa'da çok iyi biliniyordu.

Botanik bilgisi henüz gelişmediği için insanlar benzer yapraklara ve çiçeklere sahip bitkileri aynı özelliklere sahip sanıyordu. Kırmızı, parlak ve alışılmadık görünümü de şüpheyi artırdı.

Bazı dönemin bitki kitaplarında domates için 'dikkatle yaklaşılması gereken bitki' ifadeleri yer aldı. Böylece söylentiler bilimsel bilgiden daha hızlı yayıldı.

Kurşun tabaklar domatesi suçlu ilan etti

Domatesin kötü şöhretini büyüten olaylardan biri ise Avrupa aristokrasisinin yemek alışkanlıklarıydı. 17.ve 18. yüzyılda varlıklı ailelerin kullandığı kalaylı, yüksek kurşun içeren tabaklar asitli yiyeceklerle kimyasal reaksiyona giriyordu. Domates de doğal olarak oldukça asidik bir besin olduğu için tabaktaki kurşunun çözünmesini hızlandırabiliyordu.

Yemekten sonra kurşun zehirlenmesi yaşayan insanlar oluyordu. Dönemin hekimleri bunun sebebini tabakta değil, domateste arıyordu. Böylece 'domates öldürüyor' düşüncesi yıllarca ağızdan ağıza aktarıldı.

Bugün tarihçiler bu olayın gerçekten yaşanmış olabileceğini ancak domates korkusunun tek nedeni olmadığını özellikle vurguluyor.

Domates önce bahçeleri süsledi

Uzun süre boyunca Avrupa'da domates mutfaktan çok bahçelerdeydi. Sarı ve kırmızı meyveleri nedeniyle egzotik bir süs bitkisi olarak yetiştiriliyor, hatta bazı saray bahçelerinde dekoratif amaçla sergileniyordu.

İtalya'da ona 'altın elma' anlamına gelen pomodoro, Fransa'da ise 'aşk elması' anlamındaki pomme d'amour adı verilmişti. İsimleri romantikti. Ama kimse yemeye cesaret edemiyordu.

Peki insanlar domatese ne zaman güvenmeye başladı?

Değişim önce Akdeniz'de başladı. İspanya'nın güneyi ve İtalya'nın bazı bölgelerinde çiftçiler domatesi denemeye devam etti. Yavaş yavaş soslarda, güveçlerde ve zeytinyağlı tariflerde kullanılmaya başlandı.

Lezzeti fark edildikçe önyargılar da kırıldı. 18.yüzyılın sonlarına gelindiğinde domates özellikle İtalyan mutfağında kendine sağlam bir yer edinmişti. 19.yüzyıla gelindiğinde ise Avrupa'nın büyük bölümünde korku yerini meraka bırakmıştı.

Amerika'da bile uzun süre temkinli yaklaşıldı

İşin ilginç yanı, domatesin doğduğu kıtada da herkes ona güvenmiyordu. Kuzey Amerika'da 1700'lü yıllarda pek çok kişi domatesi yalnızca süs bitkisi olarak yetiştiriyordu.

Hatta halk arasında dolaşan efsanelere göre bazı kişiler domates yiyenlerin öleceğine inanıyordu. 1830 yılında ABD'li çiftçi ve girişimci Robert Gibbon Johnson'ın New Jersey'de halkın önünde bir sepet dolusu domates yiyerek bu korkuyu kırdığı anlatılır. Olay popüler kültürde sıkça yer alsa da tarihçiler bunun gerçekten yaşanıp yaşanmadığı konusunda kesin kanıt bulunmadığını söylüyor.

Ancak efsanenin kendisi bile insanların domatese duyduğu korkunun ne kadar yaygın olduğunu göstermeye yetiyor.

Bilim söylentileri yendi

19.yüzyılda botanik ve kimya alanındaki gelişmeler sayesinde domates ayrıntılı biçimde incelendi. Araştırmalar, meyvesinin güvenle tüketilebildiğini ortaya koydu.

Aslında dikkat edilmesi gereken bölüm meyvenin kendisi değil; bitkinin yaprakları ve yeşil kısımlarındaki doğal alkaloid bileşiklerdi. Bunlar yüksek miktarda tüketildiğinde sağlık açısından risk oluşturabiliyordu. Yani insanlar yanlış kısmı suçlamıştı.