Bugün hamburgere sıkıyoruz, bir zamanlar doktorlar reçete ediyordu!

Ancak yıllar içinde bu hikâye o kadar çok tekrarlandı ki küçük ama önemli bir ayrıntı kayboldu: Aslında ilaç olarak satılan şey bugünkü ketçap değil, domatesin kendisiydi.

Bir zamanlar insanlar domatesten korkuyordu

İşin ironik tarafı şu ki domates önce ilaç değil, zehir sanılıyordu. Avrupa'da yüzyıllar boyunca domates, patlıcangiller ailesinden geldiği için şüpheyle karşılandı. Bazıları onu süs bitkisi olarak yetiştiriyor ama yemeye cesaret edemiyordu.

Zehirlenmelerin nedeni çoğu zaman domates değil, asitli domatesin kurşun içeren kalay tabaklardan metal çözmesi olsa da suçlanan hep domates oldu. Sonra bilim ilerledi. İnsanlar domatesin güvenle tüketilebildiğini fark etti. Ve bu kez ibre tam tersine döndü.

Bir doktor her şeyi değiştirdi

Bugün bu iddiaların çoğu bilimsel olarak doğrulanmış kabul edilmiyor. Ancak o yıllarda tıp dünyası bugünkü kadar gelişmiş değildi. Vitaminler henüz keşfedilmemişti. Besinlerin içindeki koruyucu bileşikler bilinmiyordu. Dolayısıyla doktorlar gözlemlerini tedavi önerisine dönüştürebiliyordu. Bennett'in yazıları yayımlandıktan sonra domates adeta yeni bir sağlık modasına dönüştü.

Eczanelerde gerçekten domates hapları satıldı

Bugün bunların büyük bölümünün bilimsel bir dayanağı olmadığını biliyoruz. Ama 19. yüzyılın patent ilaç döneminde böylesine iddialı reklamlar sıradan kabul ediliyordu.

Sonra iş ticarete dönüştü Bir ürün ilgi görünce taklitleri de gecikmedi. Bazı üreticiler Bennett'in ismini kullanarak sahte domates ilaçları satmaya başladı. Kimilerinin içinde çok az domates vardı. Kimilerinde ise hiç yoktu. Reklamlar büyüdükçe vaatler de büyüdü. Bir süre sonra bilim insanları bu ürünlerin söylendiği kadar etkili olmadığını göstermeye başladı. Böylece domates hapı modası da sessizce sona erdi.

Peki ketçap bu hikâyeye nasıl dahil oldu?

İnternette en sık yapılan hata tam burada başlıyor. Çoğu içerikte 'ketçap mide ilacıydı' deniyor. Oysa tarih biraz daha ilginç. Domatesin sağlık açısından popülerleşmesi, domates bazlı ürünlere olan ilgiyi artırdı. Ketçap da bunlardan biriydi. Fakat bugün bildiğimiz şekerli, sirkeli ve yoğun kıvamlı ketçap henüz ortaya çıkmamıştı. Yani ilaç olarak satılan şey ketçap değil, domates özlü preparatlardı.

Aradaki fark küçük gibi görünse de tarih açısından oldukça önemli. Asıl sürpriz: Doktorların haklı çıktığı tek nokta John Cook Bennett'in birçok iddiası kanıtlanamadı. Ama ilginç bir tesadüf var. Bugün bilim insanları domatesin gerçekten de değerli bir besin olduğunu kabul ediyor. Bunun en önemli nedenlerinden biri likopen. Likopen, domatese kırmızı rengini veren güçlü bir antioksidan.

Araştırmalar; düzenli domates tüketiminin kalp sağlığı, oksidatif stres ve bazı kronik hastalıklarla ilişkisini uzun yıllardır inceliyor. Üstelik pişmiş domates ürünlerinde likopenin vücut tarafından emilimi çiğ domatese göre daha yüksek olabiliyor.

Yani Bennett'in mucize ilaç fikri doğru değildi. Ama domatesin faydalı bir besin olduğu konusunda tamamen haksız da sayılmazdı.

Bir şişe ketçap aslında küçük bir tarih belgesi

Bugün ketçabı yalnızca fast food kültürünün bir parçası olarak görüyoruz. Oysa aynı domates bir dönem insanların korktuğu bir bitkiydi.

Sonra umut bağladığı bir ilaç oldu. Daha sonra sanayi devrimiyle birlikte dünyanın en yaygın soslarından birine dönüştü. Belki de bu yüzden ketçabın hikâyesi yalnızca bir sosun değil; bilimin, pazarlamanın ve insanların umutlarının da hikâyesi. Masadaki o kırmızı şişeye bir dahaki bakışınız muhtemelen eskisi gibi olmayacak.

Hayır. Modern ketçap değil, domates özünden hazırlanan ilaçlar ve domates hapları satıldı.

Amerikalı doktor John Cook Bennett, 1830'lu yıllarda domatesin sindirim sistemi üzerindeki etkilerini savunan ilk isimlerden biri oldu.

Domates besleyici bir sebzedir ancak herhangi bir hastalığın tedavisi olarak kabul edilmez. Reflü gibi bazı rahatsızlıklarda ise tam tersine şikâyetleri artırabilir.

Likopen, domatese kırmızı rengini veren güçlü bir antioksidandır. Özellikle pişmiş domates ve domates salçasında biyoyararlanımı daha yüksektir.